Soru Bankası İnceleme

Önce bir ayrım yapalım: Bu yazı öğrencilere yönelik bir kitap tanıtımı ya da soru çözümü sunmuyor. Konu, soru bankası üreten yayınevleri ve yazarlar açısından soru bankası inceleme, yani MEB kriterlerine göre soru inceleme ve tasarım kontrolü. Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında inceleme kriterleri 5'ten 8'e çıktı.

Kriterler değişti. Peki soru bankanızda bunları kim, ne zaman kontrol ediyor?

İnceleme, tek bir soru okumadan ibaret sayılamaz. İçerik ve tasarımdan oluşan, iki katmanlı bir sorumluluk zinciridir. Yazıyı bitirdiğinizde elinizde bir rol matrisi ve bir tasarım kontrol listesi olacak.

Soru Bankası İnceleme Nedir ve Neden İki Katmanlıdır?

Soru bankası inceleme, kitaptaki her sorunun Ders Kitapları ve Eğitim Araçları Yönetmeliği'ndeki 8 inceleme kriterine göre denetlenmesidir. Sayfa, görsel ve dizgi düzeyinde yapılan tasarım kontrolü de bu işin parçasıdır. Süreci, yayınevinin yazar, editör, dil ve tasarım uzmanlarından oluşan ekibi yürütür.

Kriterleri iki katmanda düşünmek işi kolaylaştırır. İlk altı kriter içerik katmanını oluşturur: mevzuat, bilimsel yeterlik, programla uyum, bütünleşik yapı, ölçme-değerlendirme ile dil ve anlatım. Son iki kriter, yani görsel ve içerik tasarımı ile elektronik içerik, tasarım katmanına girer.

Tasarımı kozmetik bir ayrıntı saymak mı? Kolay ama yanıltıcı bir kestirme. Çözüm için gereken grafikteki değer okunamıyorsa soru, ölçmek istediği beceriyi ölçemez; mesele bu kadar net. Maarif Modeli'nin beceri temelli soru ve öğrenme çıktısı vurgusu bu bağı daha da sıkılaştırıyor. Talim ve Terbiye Kurulu inceleme kriterleri, yardımcı kaynak inceleme pazarında güvenilirliğin referans standardıdır. Soru bankaları her durumda Kurul onayına tabi olmasa bile bu tablo değişmez.

Soru Bankası İnceleme Kriterleri Kime Düşer? MEB'in 8 Kriteri İçin Rol Matrisi

Tanımda geçen ekip, yönetmelikte de karşılığını bulur. MEB yönetmeliği, alan yazarının yanında en az birer editör, dil uzmanı (Türkçe veya Türk Dili ve Edebiyatı lisans mezunu) ve görsel tasarım uzmanı öngörür. Aşağıdaki tablo ise MEB inceleme kriterlerini bu rollere dağıtan, önerilen bir sorumluluk eşlemesi; zorunlu bir şema olarak okunmamalı.

Matristeki Kesişim Noktası: Kriter 5 ve Kriter 7

Neden özellikle bu ikisi? Çünkü hiçbiri tek bir role bırakılamaz. Yazar doğru çeldiriciyi kurgular; buraya kadar sorun yok. Ama pratikte sıkça gözlemlediğimiz gibi, dizgide şık sırası değişir ya da görsel yeniden çizilirse ölçme ve değerlendirme uygunluğu tasarım masasında bozulur. Kriter 5 ve 7 için yazar ile tasarımcının karşılıklı onayı, yani ortak imzası bu sebeple önerilir. İki katmanın neden eşit ağırlık taşıdığı en açık burada görülür.

Küçük Ekipte Matris Nasıl Uygulanır?

Sahada yaygın görülen senaryo şu: Küçük bir ekipte aynı kişi birkaç rolü birden üstlenir. O zaman tek bir ilkeye sıkı sıkıya tutunmak gerekir, o da dört göz kuralı. Kimse kendi işinin birincil kontrolcüsü olmamalı; yazar-editörün sorularını başka bir alan öğretmeni okumalı. Yönetmelik, uzman çalıştırmanın yanında hizmet almayı da tanır. Dil ve tasarım desteğini dışarıdan sağlamak da bu yüzden meşru bir seçenek.

Soru Bankası Tasarım Kontrolü: İçerik ile Tasarımın Kesiştiği 7 Hata

Tasarım desteği ister ekip içinden ister dışarıdan gelsin, aşağıdaki hatalar aynı yerde doğar: tasarım masasında. Ne var ki ihlal ettikleri kriterler içerik tarafındadır.

Ortak Kök Bütünlüğü Neden Tasarımın İlk Kuralıdır?

Ortak kök, birden fazla sorunun dayandığı metin ya da görseldir. Bütünlüğünün korunması, yardımcı kaynak incelemesinde temel gereklilikler arasında sayılır.

Kök bir sayfada, bağlı sorular öbür sayfada kalırsa ne olur? Öğrenci sayfa çevirerek çözmek zorunda kalır. Bu, ölçülen beceriyle hiç ilgisi olmayan bir yük demektir ve kriter 5 ile 7'yi birlikte zedeler. Beceri temelli, uzun köklü yeni nesil sorularda risk daha da büyür. Soru bankası ortak kök kontrolünde kural basit: Kök ve bağlı sorular aynı sayfada ya da karşılıklı sayfa düzeninde kalmalı.

Dizgiden Sonra Uygulanacak 7 Maddelik Kontrol Listesi

Ortak kök kuralı, listenin ilk maddesi. Diğer maddeler aynı mantığı sayfanın geri kalanına taşıyor. Soruları dizgisi tamamlanmış sayfalar üzerinde tek tek işaretleyebilirsiniz; parantezdeki rakamlar, hatanın bozduğu MEB kriterini gösterir.

1. Ortak kök ve ona bağlı sorular, sayfa düzeninde öğrencinin tek bakışta göreceği aynı görüş alanında mı? (7, 5)
2. Soru numaraları ile cevap anahtarı, dizgi değişiklikleri ve sayfa kaymalarından sonra hâlâ birebir eşleşiyor mu? (5)
3. Çözüm için kritik olan grafik, tablo ya da harita, görsel tasarımda gerçek baskı boyutunda okunaklı kalıyor mu? (7, 2)
4. Görseldeki değerler, etiketler ve birimler, soru metnindeki ve şıklardaki bilgilerle birebir tutarlı mı? (2, 7)
5. Uzun köklü sorularda şıklar sayfa ya da sütun sonunda bölünüyor mu, şık dizilimi kitap boyunca tutarlı mı? (7, 6)
6. İçerik tasarımında görsel yoğunluk, yazı boyutu ve satır aralığı, hedef sınıftaki öğrencinin gelişim özelliklerine uygun mu? (7, 3)
7. Karekod ve elektronik içerik bağlantıları çalışıyor mu, her bağlantı gerçekten ilgili soruya ya da çözüme mi gidiyor? (8)

Hata Hangi Aşamada Yakalanmalı? Soru Bankası Kontrolünde Üç Durak

Rol matrisi kimin denetleyeceğini, kontrol listesi neyin denetleneceğini gösterdi. Geriye girişteki "ne zaman" sorusu kalıyor. İyi kurulmuş bir soru bankası kontrolü, her hatayı doğduğu aşamada yakalamayı hedefler.

1. Yazım aşaması: Alan yazarı ve editör kriter 1-5'i denetler. Bilimsel doğruluk, kazanım uyumu ve çeldirici kalitesi bu durakta çözülür.
2. Redaksiyon ve tashih: Dil uzmanı kriter 6'yı, yani dil ve anlatımı kontrol eder.
3. Dizgi sonrası son PDF: Görsel tasarım uzmanı ve editör kriter 7-8'i inceler. Yukarıdaki 7 maddelik liste bu durakta uygulanır.

İçerik hatası en erken, tasarım hatası en geç yakalanır. Genel kural bu; yine de editöryal süreçlerde edindiğimiz tecrübeye göre dizginin içerik hatası da üretebildiğini gözden kaçırmamak gerekir. Listenin ikinci maddesi olan cevap anahtarı eşleşmesini son durakta bir kez daha işletmek bu yüzden şart.

Peki soru denetimi elle mi, yazılımla mı yapılmalı? Yüzlerce soruyu aynı ölçütle ve kayıt altında taramak gerektiğinde PDF üzerinden soru bazında inceleme raporu üreten bir soru bankası inceleme yazılımı kullanılır. İş akışının ayrıntıları yazılım destekli inceleme rehberimizde yer alıyor.

Bu üç durakla girişteki soru da cevabını buluyor: Soru bankası incelemesi, içerik ve tasarım katmanlarının belirli rollere ve aşamalara dağıtıldığı bir sorumluluk zinciridir. Zinciri kurmak için gereken iki araç artık elinizde: rol matrisi ve 7 maddelik tasarım kontrol listesi. Bir sonraki kitaba başlamadan önce matrisi ekip toplantısına götürün ve her kriter için birincil sorumluyu yazıya dökün. "Tasarım detaydır" deyip geçmek, küçük bir ayrıntıyı değil, kriter 5 ve 7'ye uygunluğu riske atmak demektir.

Rol matrisini ve tasarım kontrol listesini ekibinizle paylaşabilir; soru bazında 8 kriterli raporu kendi kitabınızda denemek isterseniz ücretsiz demo hesabını inceleyebilirsiniz. Demo hesabı ödemesizdir; 30 gün boyunca 2 kitap, kitap başına 20 sayfa soru tespiti ve 10 soru Çapraz Kontrol imkânı sunar.